Tocht 70 - Het oude land tussen Wormer, Schermer en Beemster
Datum:
18 Juli 2008
Weersomstandigheden:
Wisselend bewolkt
20 graden.
Wind: Zuid-West 5-6



Reisgegevens:
Tocht:
IJsselstein – Utrecht op de fiets
Utrecht – Zaandam met de trein
Tocht: Zaandam - Wormerveer
Wormerveer – Utrecht met de trein
Utrecht – IJsselstein met de fiets
Afstand:
IJsselstein–Utrecht vv : 28 km
Tocht: 78 km
Totaal: 106 km
Aantal plaatsen:  19
 
1.     Zaandam
Tocht: 70 (1)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Het station ligt behoorlijk overhoop. Dat komt omdat het gemeentebestuur van Zaandam een “eigenzinnig” centrum aan het bouwen is. Het gaat Nieuw Rustenburg heten en nu is er slechts uitzicht op een bouwput voor een parkeergarage. De woontoren gaat De Tsaar heten en op de schuttingen staan foto’s van het toekomstig stadssilhouet. Een observerende bewoner is wat wantrouwend. Elders in de stad hebben ze bouwsel ook al na tien jaar weer afgebroken.
Tussen de stenen huizen staan verspreid in de stad groene houten huizen. Er is zelf een huis met een uithangbord van een Geboortecentrum. Bij de kerk is een markt met biologische producten. Het is er vandaag niet zo druk. De toren van de kerk draagt een kroon en is van hout. De wijzerplaten hebben twee verschillende jaartallen, 1640 en 1692. Naast de kerk ligt het restant van een oude begraafplaats met onleesbare stenen.
Langs de Zaan staan aan weerszijden de oude fabrieken. Er waait een zoete geur door de staten. Die blijkt van de meisjes van Verkade te komen, de grote koek- en chocoladefabriek. Het oude fabrieksgebouw is omgebouwd tot een bedrijvencentrum en een restaurant. Ook is er een gevelsteen van de firma De Ruyter, die de muisjes levert voor de pasgeboren. Ze waren al actief in 1886. Via een grote nieuwe brug voert naar de overkant van de rivier. Ook daar fabrieken afgewisseld met huizen, soms van hout. Er is een Vechtersstraat en een Rad van Avontuurpad. Zaandam was duidelijk een lange tijd het industrieel centrum van Holland.
2.     Kalf
Tocht: 70 (2)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Hoewel Kalf met zijn stukje Nieuwbouw niet meer als apart buurtschap op de kaart staat, is dat helemaal ten onrechte.Lang het water van een zijarm van de Zaan, staan houten huizen en verderop is een kerk. Een zwaar verwaarloosd houten huis onder de bomen blijkt een monument. De eigenaar doet er niets aan en wacht volgens omwonenden op de tijd, dat hij het mag slopen en op deze mooie plaats een luxe villa mag bouwen. Die brengt dan weer veel geld op. Bij een ophaalbrug en een oude sluis loopt een kanaal, dat door woonboten is ingenomen. De huizen rondom het sluisje zijn schitterend opgeknapt en worden omzoomd door felgekleurde bloemen. De polder erachter is duidelijk veel lager. Het uitzicht wordt helaas onderbroken door een provinciale weg.
3.     Haaldersbroek
Tocht: 70 (3)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Haalderbroek is een dorp met de langste straatnaam. Het gaat om Haalderbroeksedwarsstaat.
In Haalderbroek staan mooie karakteristieke houten huizen en het vervoer is aan het einde van de weg met een houten kar op wielen om de inkopen naar de huizen te vervoeren. Er moet vervolgens een zeer smal bruggetje genomen worden om alles thuis te krijgen. De twee jongens zijn eraan gewend en vinden het geen nadeel bij het wonen hier. Er is een zijweg naar de Zaanse Schans voor fietsers en die passeert weer een fabriek met veel buizen. Het is dit drukke stukje Nederland een vergeten oase van rust
4.     Zaanse Schans
Tocht: 70 (4)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Vlak voor de Schaanse Schans woorden voorbereidingen getroffen om een nieuwe en zeer lange brug over de Zaan te bouwen. De weg loopt nu dood, maar op een groot bord staat hoe het er over een jaar zal bijliggen. De Zaanse Schans heeft natuurlijk een parkeerplaats voor de bussen met toeristen. Daarna verschijnen de houten huizen met de beroemde eerste winkel van Albert Hein. Het is nu een museum geworden. De bezoekers speken alle talen van de wereld en wat verderop staat trots de mosterdmolen De Huisman met de tekst “ Hier kreeg de kippenvrijer, een huisman tot bereider”. Deze molen was slechts één van de 600 molens, die ooit dit industriegebied vormden. Nu staan er slechts nog een paar molens, maar die geven och een beeld van hoe het ooit was. Aan de overkant is zicht op de nieuwe fabrieken met een mooie arend op het dak van de watertoren.
5.     Wormer
Tocht: 70 (5)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Wormer kent een lange Dorpsstaat en richting Wormerveer een aantal imposante pakhuizen uit de gouden tijden. Wormer heeft veel nieuwbouw neergezet De Badhuisstraat gaat naar een kerk, die nu een theater is geworden. Aan de overkant zetten een jong stel hun tent op om te controleren of er na deze winter geen lekken in zijn gekomen en of de scheerlijnen nog aanwezig zijn. Ze gaan met kind naar Frankrijk, naar de zon. Een poes vindt de tent wel een lekkere rustplek, maar mag niet mee, omdat hij of zij van de buren is. De TV-toren staat eigenlijk ver weg en hoort niet bij Wormerveer. De markt hoort er wel bij en de bloemenkoopman staat ook in Amsterdam en Almere. In Wormer is het pas echt gezellig en je kunt er zo helpen verkopen in de kraam.
De weg richting Jisp komt langs het oude stadhuis met het wapen, waarin een man met een verbonden hoofd op de gevel staat. Het was oorspronkelijk een koopmanswoning uit 1660. De kleine kerk met de houten toren staat aan de overkant via een klein weggetje. Er staat een mooie zonnewijzer op de toren met de simpele aanwijzing : “De tijd gaat snel”.
6.     Jisp
Tocht: 70 (6)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Alle huizen van Jisp lijken een achter een vaart te liggen en waren vroeger alleen via een brug te bereiken. De weg maakt een scherp bocht ij de plaatselijke herberg. Daar staan ook wat mooie houten huizen en bij het meertje kunnen roeiboten gehuurd worden. Het is de ideale plek om wat brood te eten en de bidon te legen. Het stadhuis verderop heet het karakteristieke uiterlijk van stadhuizen uit deze streek, die in de gouden eeuw moesten getuigen van welvaart.. De kerk is goed verscholen in het groen en hier en daar zijn mooie landhuizen gebouwd, terwijl oude houten huizen ook hun plaats blijven innemen. Het oude stadhuis laat zien, dat men ook hier rijk was in de gouden eeuw. De bouwstijl is kenmerkend voor deze streek. Het land achter de huizen ligt hoog en de sloten zijn er breed. Een boerderij laat zien, dat het onderhoud aan de silo’s te veel geld ging kosten. Ze staan roestbruin te blinken in het landschap.
7.     Neck
Tocht: 70 (7)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Neck lig in de uiterste hoek hoek van oude polder De Wijde Wormer. Langs de ringvaart liggen woonboten uit te kijken over het Wormer- en Jisperveld. Beneden de dijk ligt een historiche boerderij van vlak na de ontginning. Daarna komt er een rijtje nieuwbouw achter een vaart met bruggetjes. De school is met vakantie en juist nu is op de gevel de tekst gekalkt “Kutje beffen – paarden fuck”. Terug op de dijk is te zien, dat de boerderijen hoge schuren hadden voor het graan en over de brug is na de scherpe bocht te molen te zien, die het natte land eeuwenlang heeft droog gemalen. Daarna gaat de tocht verder lang de het Noord-Hollands Kanaal, dat de ringvaart vormt van de Beemster.

8.     Spijkerboor
Tocht: 70 (8)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Het witte huis voor Spijkerboor is slechts het begin van deze bijzondere plek. Op de hoek van twee kanalen staat het eeuwenoude huis, waar vroeger de regenten van het Waterschap zitting hadden. Er staan weinig huizen, maar er is een belangrijke veerpont voor de fietsers. De schipper verhaalt over een bijna botsing met het plezierjacht “De Padvinder”, die van achteren de hoek om kwam varen. Een frietkraam ontnam het uitzicht en bijna was het raak. De fietspont heeft voorrang boven de pleziervaart, maar dat weten de meeste vaarders niet. Ze kennen veelal de vaarregels niet en hebben de Vaaralmanak niet gelezen. Een vermanende vinger is hier zeker op zijn plaats. Aan de overkant ligt het fort Spijkerboor, een onderdeel van de Stelling van Amsterdam en opgenomen in de lijst van het Werelderfgoed. De nieuwe veerbaas op de terugweg schept vooral op over de dikte van zijn gevangen palingen.
9.     Oost-Grafdijk
Tocht: 70 (9
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Er is een straat op de dijk en een straat onder aan de dijk. Het bord is zuinig met alleen de tekst O-Grafdijk. Er zijn twee kerken in een dorp met slechts weinig inwoners, maar in deze streek hadden de Doopsgezinden een belangrijke stem. Onder aan de dijk staat een klein huisje, dat ooit van Jannetje Heertjes was. Die leefde van 1884-1992 en bewerkte in het “hekelhok” hennep, om daar touwen van te kunnen maken. Veel gezinnen leefden ooit van deze huisnijverheid. Het was zwaar en ongezond werk. Het is het allerlaatste hennephuisje uit de streek.
Langs de dijk staat een cafe in afbraak. Ooit was het een koninkrijk van vissers. Het is nu niet duidelijk wat de toekomst brenge moge. Even buiten het dorp was ooit een gezellige camping, waar veel bewoners hun caravan lieten “verstenen” en zo tot permanente woonplek promoveren. Een projectontwikkelaar zorgt dat de “gewone man” er niet meer welkom is en dat er nu luxe villa’s komen. Twee bewoners vechten door tot het bitter einde. Intussen staat bij de ingang een schaalmodel van de te bouwen huizen volgens model De Rijp.
10.     West-Grafdijk
Tocht: 70 (10)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


West-Grafdijk heeft een eigen nieuwbouwwijk, maar het is duidelijk te zien, dat het oude buurtschap langs de dijk gebouwd werd. Volgens een bordje heette het hier vroeger ”De Ketenbuurt”. Er is nieuwbouw, maar de stijl van vroeger wordt nageleefd. Er staat een groot herenhuis en ernaast zijn twee voormalige arbeiderswoningen aan elkaar gevoegd. Ze staan nu te koop. De kerk is machtig groot en twee mannen vullen de papiercontainer, die eronder staat. De nieuwkomers hebben een speelruimte voor hun kinderen ingericht:" Trappelveld Kindervreugd". De eerste generatie heeft inmiddels zelf kinderen, want het veldje ligt er al vanaf 1975. In de verte domineert een grote weg richting De Rijp en Middenbeemster het landschap.
11.     Graft
Tocht: 70 (11)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Dan is daar eindelijk Graft. Het dorp, dat zo mooi beschreven is in het lijvige boek van Dr. van Deursen. Die heeft op basis van geboorte-, doop-, trouw- en sterfregisters geprobeerd het dagelijks leven van de gewone mensen in de gouden tijd tussen 1600 en 1700 zichtbaar te maken. Deze periode was voor Graft en De Rijp de tijd van walvis-en de haringvaart. De rijkdom is al direct te zien aan het stadhuis. Dit is een museum geworden en een vrijwilliger neemt me mee naar de het kerkmonument ernaast, Het bestaat uit een opgemetselde muur en de historisch grafzerken op de vloer. De kerk is wegens geldgebrek vlak na de oorlog in 1951 gesloopt en omgebouwd tot nationaal monument. Van alle graven is bekend wie er ligt. Het gaat om families. Ik maakt de keuze voor het graf van rij 3 en steen 5 (nr 70). Het blijkt van de plaatselijke chirurgijn te zijn, Gerrit Muerlink, die hier in 1624 begraven is. Er is ook te lezen welke andere familieleden hier hun rustplaats vonden o.a Aeltje te Oever en Grieten Houcken, de huisvrouw van Andis Muerlink. Een moderne zuil met een drukknop vertelt over het leven van de chirurgijn in dit dorp. Die had veel aanzien, maar was ook gewoon de plaatselijke barbier. Toen de kerk werd gesloopt ging men niet kerken in De Rijk, maar liever in Noordeind en uiteinde in het Weeshuis, dat ook gereformeerd was. Nu is er vlakbij een galerie met een bijzonder beeld. De geschiedenis van Graft is te zien en te voelen aan de huizen langs de straat met de haakse bocht.
12.     Noordeind
Tocht: 70 (12)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


In het verre verleden was de weg van Graft naar Noordereind vele maanden onbegaanbaar. Vervoer over het water was de enige mogelijkheid. De weg toon aan de ene kant de hoge natte weilanden van de Eilandspolder en aan de andere kant het lage land van een ingepolderd meer. Noordeind is slechts een korte straat met een Doopsgezinde kerk. De kerk heet hier De 3e Vermaning, vernoemd naar de voorgangers, die de leden toespraken en hen afhielden van de vele zonden. Nu is er een tentoonstelling van bescheiden kunst. De kerk is van 1873 en de naastgelegen kosterswoning is van 1602. Aan het eind van het dorp is een klein meertje met een restaurant en een terras om bij te komen van een fietstocht. Een mooie dijk vormt de scheiding tussen de polder van de Schermer en het hoge Eilandpolder met zijn brede sloten en water tot aan het land..
13.     Grootschermer
Tocht: 70 (13)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Het is vakantie en de scholen hebben vrij. Een jongen loopt met een emmer door het dorp. Er zit geld in, verdiend met de verkoop van sperziebonen van zijn oma. Misschien mag hij het geld wel houden. Hij heeft het druk vandaag, want zijn vader is ook nog jarig. Een cadeau heeft hij al gekocht, een echte rugzak.
Overal in Grootschermer hangen de vlaggen uit, blauw met twee gele haringen. Dit jaar is de Schermer 375 jaar geleden ingepolderd en in alle dorpen worden veel festiviteiten gehouden. De hele bevolking doet mee en eind augustus is er een feestweek. Bij het stadhuis staat een vrouw de geschiedenis uit te leggen aan haar Amerikaanse neefje. Alles is voor hem wel zeer oud. Er is een gevelsteen van de jacht op walvissen. De kerk uit 1763 ligt tussen de bomen en staat op een terp. Je moet er over een ophaalbrug naar toe. Er staan veel beelden op de graven, ook op het graf van Nic Jonk. Hij liet het nageslacht een beeldentuin en een museum na. De beelden hebben volume en vooral ronde vormen. Ze steken sterk af tegen het strakke rechte landschap met zijn brede rechte sloten. De oude boerderijen langs de dijk hebben donkere vierkante houten schuren.
14.     Schermerhorn
Tocht: 70 (14)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Voor Schermerhorn is er het uitzicht op de molens van de Schermer.Schermerhorn ligt nu midden in het land tussen de Beemster en de Schermer, maar was ooit een eiland met een smalle watergang, die de beide meren met elkaar verbond. Het was de verbinding, ’t Zwet, van Alkmaar met de Zuiderzee. Er ontstond een welvarend dorp, want de haringvisserij en de walvisvaart brachten veel geld op. In 1699 brandde het hele dorp af behalve de kerk uit 1636 en die staat er nog. Het cafe op de hoek roept herinneringen op aan een fietstocht lang geleden, waar ik samen met vijf soldaten, hun afzwaaien moest vieren. Achter een venster staan foto’s stoere mannen, die uit een moddersloot kruipen. Ze zijn te koop, de foto’s. Op Zuid 11 staat het kleinste huisje van Schermerhorn. Het is een tuindershuisje met nog een echte poepdoos buiten bij de waterkant. Vroeger woonden er hele gezinnen met soms wel tien kinderen in. De laatste bewoner, opa Konijn, stierf er in 1987 op 88-jarige leeftijd.
15.     Westbeemster
Tocht: 70 (15)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Een grote boerderij draagt de merkwaardige naam “De kat zonder oren”. De bewoners zijn niet thuis en bij navraag kan niemand me het verhaal hierachter vertellen.
Bij de kerk staat een enorm wit klooster. Een man bij de papiercontainer leert zijn kinderen recycling. Hij zat als laatste bij de nonnen in de klas. Daarna vertrokken ze bejaard naar een andere klooster om verzorgd te worden. Het klooster is verbouwd tot appartementen en soms wordt de kapel nog eer aan gedaan. Hij maakt zich zorgen om de kosten van het onderhoud van de enorme kerk. Naast de kerk ligt cafe “De Kerkhaen” met een rustiek terras. Aan de overkant was een koelcel, vast voor gemeenschappelijk gebruik. Midden in de polder worden nieuwe wooncomplexen gebouw in de stijl van oude landhuizen.
16.     Klaterbuurt
Tocht: 70 (16)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Op weg naar Klaterbuurt ligt een dode vos bijna gaaf langs de weg. Hij heeft blijkbaar toch een goed leefgebied hier in de polder, uitgezonderd het verkeer.
In de verte domineert een grote fabriek het vlakke landschap. Het is een kaasfabriek en dat moet dus kunnen. Klaterbuurt is een rijtje huizen, dat dood loopt tegen de dijk van de ringvaart. Een vrachtwagen chauffeur weet, dat er vroeger op de hoek een cafe was en bij een boerderij hoorde een melkfabriek.
17.     De Rijp
Tocht: 70 (17)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


De Rijp straalt de rijke geschiedenis van de haringvisserij en de walvisvaart uit in de gouden eeuw. Hier woonden de schippers en de reders en die lieten mooie huizen bouwen. Ze staan er nog en de sfeer van het oude De Rijp is gebleven. De lange straten, de lange vaart en de huizen gedeeltelijk nog in hout met twee verdiepingen. Het stadhuis in oude stijl gebouwd en de kerk kijkt uit over het natte land van de Eilandspolder.Op het plein staan verschillende horecagelegenheden, vroeger voor de bewoners en de gasten, nu goed in trek bij de toeristen en dagjesmensen.Voor de kerk staat een mooie oldtimer.
Een burger van De Rijp maakt bezwaren tegen “De Gootsteen”, een gemeentelijk prestige object, een doorn in het geRIJPte oog. Achter het mooie dorp begint inderdaad de saaie nieuwbouw.
18.     Oost-Knollendam
Tocht: 70 (18)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Via het veer bij Spijkerboor loopt een pad onder aan de dijk van de Knollendammervaart. Hierdoor heeft de tegenwind minder vat op de fietser. In een weiland staat een bord:”Koe in de sloot, geen nood”. De boer wil zeker niet telken voor niets van zijn werk gehaald worden door naïeve stedelingen. Oost-Knollendam heeft een sluisje naar de Zaan. De rivier is hier nog breed. Het dorp ligt als een lang lint aan de dijk soms met de karakteristieke houten huizen van de streek. De nieuwe huizen worden volgens in de oude traditie opgetrokken. Achter de huizen ligt het land met zijn brede sloten en vaarten, het Wormer- en Jisperveld. Even voorbij het dorp ligt een klein vierkante begraafplaats met uitzicht op dit oude land.Het is er goed rusten
19.     Wormerveer
Tocht: 70 (19)
Bezocht op: 18 juli 2008
Provincie: Noord-Holland


Er is een oude brug over de Zaan. Hier zal ooit het veer geweest zijn. Aan de kant van Wormer staan de grote pakhuizen met namen van verre streken, zoals Saigon en Batavia. Holland veroverde toen de wereld. De kant van Wormerveer heeft statige herenhuizen. Achter het station ligt weer het polderland met brede sloten en water gelijk aan het land.