Tocht 224 - De wierde van Niehove is nog helemaal gaaf
Datum:
25 Augustus 2014
Weersomstandigheden:
Wisselend bewolkt
Temperatuur: 18 graden
Wind: W2
Reisgegevens:
IJsselstein – Utrecht op de fiets
Utrecht – Zuidhorn met de trein
Tocht: Zuidhorn - Sauwerd
Afstand:
IJsselstein – Utrecht 14 km
Tocht 50 km
Totaal 64 km
Aantal plaatsen:  20
 
1.     Zuidhorn
Tocht: 224(1)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Zuidhorn was een plaats waar rijke herenboeren gingen rentenieren. Ze bouwden hiervoor mooie villa’s , die nu uitrusten onder de bomen langs De Gast. Huize Elisabeth is hier getuige van. Ook het oude stadhuis laat zien, dat men hier wat te besteden had, en mag nu verder leven als restaurant. Het land verderop ligt duidelijk lager. Tegenover het mooie postkantoor woont een kunstenaar en voor het huis staat een hond opgebouwd uit plankjes. Het is een soort taks met de staart op de waakzame stand. Het is een genoegen om naar het gebouw van de ophalers der directe belastingen te kijken, vooral omdat het licht gele pand een andere bestemming heeft gekregen. De rijkdom van de villabewoners moest getoond worden en Zuidhorn hield er een wit huis met een mooi balkon aan over.

2.     Briltil
Tocht: 224(2)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Onderweg leert de fietser, dat een brug hier een til wordt genoemd en bij de overgang van het Hoendiep blijkt dit ook te kloppen. Het is echter geen gewone brug, maar een draaibrug, die met veel kracht een kwartslag gedraaid moet worden. Nu is de brug voor het scheepsvaartverkeer gesloten en de twee mannen in een zeiljacht moeten nog twee uur wachten voor een doorgang. Dan worden ook de twee bruggen verderop geopend kan het konvooi passeren. Voor de laatste draaibrug is zelfs heel veel kracht nodig, maar het is dan ook een monument. Het voormalige brugwachtershuis op de hoek hoeft er zich niet meer mee te bemoeien.

3.     Noordhorn
Tocht: 224(3)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


De scheiding tussen Zuid- en Noordhorn wordt gevormd door het brede Van Starkenborghkanaal. Rondom Noordhorn wordt hard gewerkt aan nieuwe rotondes en fietsersovergangen. Nu is het zoeken naar de toegang tot het dorp. De weg gaat wat omhoog en dat betekent, dat Noorhorn op een wierde is gebouwd. Er staat een molen en de huizen zijn veelal van rode baksteen. De Sicke Benningstede is echter wit met rode sierstenen. De imposante boerderij hield ooit varkens, maar nu zijn de stallen verbouwd tot appartementen. In het voorhuis zitten nog de oude balken. De bewoonster is er blij mee. Aan de hoofdstraat staan huizen, die ooit winkeltjes waren en in het grote huis is nu het Kleding- en Kostuummuseum gevestigd. Mensen uit de omgeving brengen hier koffers van oma’s zolder. Zo ook de oude kleren van oma Brons, waarvan een onderhemd uit de 17e eeuw bleek te stammen. De kleren komen soms in de collectie, soms worden ze nagemaakt als model voor kleding in historische films of televisieproducties.
4.     Noorderburen
Tocht: 224(4)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Deze buren wonen ver uit elkaar, Een oude dijk slingert zich door het lage land. Merkwaardigerwijs ligt de dijk lager dan het land. Het land slipde op en de dijk klonk in. Een boerderij staat met de gevel tegen de weg en heeft op de schuur de naam van Noorderburen geschilderd. In een afgepaald stukje weiland lopen ganzen van uiteenlopende soorten. Een gans met een witte kop waakt over haar twee jongen.
5.     Frytum
Tocht: 224(5)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Op een eenzame wierde midden in het weidse land staan twee historische boerderijen. Boven de deur van de stal staat Frytum en daar weer boven is een bescheiden gevelsteen ingemetseld. Onder een stijgend paard prijkt het jaartal 1785. Er wordt hier nog steeds geboerd. De boerderij aan de overkant is even mooi, maar moet het met burgerbewoners stellen.

6.     Heereburen
Tocht: 224(6)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Dit deel van Nederland is op haar mooist met een blauwe wolkenlucht en die is er vandaag. Door de vele regens is het gras groener dan groen. In de verte is de torenspits van Niehove nog net zichtbaar tussen de bomen. Een nieuwe boerderij is voorzien van nieuwe stallen en voegt zich moeiteloos in het landschap. Op een bankje van een historische boerderij staat de naam: Bolsemaheerd. De voornamen van ouders en kinderen De Vries staan op een wit bord en laten zo zien, dat men import is. De boerderij is groot genoeg voor een groot gezin. De schuur aan de andere kant van de weg kwijnt weg in oude schoonheid. Hier en daar nog een arbeidershuisje of een boerderij, voordat de weg een oude waterloop kruist, die kronkelend richting Kommerzijl gaat.

7.     Kommerzijl
Tocht: 224(7)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Er loopt een dijk dwars door het land richting Kommerzijl. Eens was dit de zeedijk toen de huidige Waddenzee nog vrij spel had en eb en vloed ver het land indrongen. De sluis (zijl) ligt er nog steeds en deed tot 1880 dienst, bij eb werd het water uit de polder gespuid en bij vloed gingen de sluisdeuren dicht. Toen het water bij Zoutkamp gekeerd werd., had de sluis geen functie meer, maar tot de zeventiger jaren van de vorige eeuw zaten de deuren er nog in. De man naast de sluis weet dit allemaal en wijst op het pand van het waterschap om aan te geven, dat Kommerzijl ooit een belangrijke plaats was. De plaatselijke juf is op weg naar de gymzaal en de kinderen groeten haar uitbundig. In het dorp staat een kerkje zonder toren. Men kerkt er gereformeerd, een richting die zich hier 150 jaar geleden los maakt van de Hervormde moederkerk.

8.     Niehove
Tocht: 224(8)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Op weg naar Niehove komt men langs een fraaie herenboerderij. De bewoners dragen de wat ongelukkige naam Pieltjes, maar hebben wel een oude boom om laten toveren tot een roofvogel.
Het dorp Niehove is zeer uitzonderlijk, want het is bijna het enige dorp waarde wierde nog volledig in takt is gebleven. De kerk staat op het hoogste punt en rondom de huizen en boerderijen. Achter de boerderijen loopt de ossengang. Uit bodemvondsten blijkt dat hier al voor de jaartelling mensen woonden. Omdat de zee vrij spel had werd de wierde steeds verder opgehoogd. De huizen waren van hout, riet en leem en in het midden was de waterput voor zoet water. Na de bedijking van het gebied kwam er een echte kerk en in die kerk wordt vandaag het hele verhaal van Niehove nog eens verteld. Een schilderij toont op dramatische wijze een overstroming. Een nieuwe Groninger schreef een gedicht over dit bijzonder land, de tekst vormt een vogel. “Waar ooit waterzee - zout en zilt - met vis was - kwam kwelder - groeide kleigras”. Dit is slechts het begin. Onder het orgel staat een antieke fiets, waar ooit oude en immobiele kerkgangers mee naar de eredienst werden vervoerd. De plaatselijke herberg kijkt uit op de kerk uit 1619 en in een half uur verstoort niemand de weldadige stilte van dit mooie dorp.

9.     Korhorn
Tocht: 224(9)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Op de kaart is Korhorn een stipje zonder toegangsweg. De kaartenmaker bedoelde de grote boerderij in de verte op een verhoging in het land. Er is wel een weg, maar de toegang is moeilijk te vinden. Uit de verte is Korhorn ook heel mooi.
10.     Aalsum
Tocht: 224(10)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Hier wordt weer tarwe verbouwd. Het is een lager soort tarwe en die valt niet zo snel plat bij veel wind en wind is hier bijna altijd. Er is al geoogst en de strobalen liggen opgestapeld in een schuur van de boerderij op de hoek. Aalsum bestaat uit wat verspreid liggende boerderijen op kleine verhogingen in het landschap, maar was belangrijk genoeg om er een straat naar te vernoemen.

11.     Lammerburen
Tocht: 224(11)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Een zijweg voor fietsers gaat door de weilanden naar Electra, een markant gebouw, dat als eerste hier het overtollige water uit Groningen en de kop van Drenthe elektrische via het Reitdiep richting Waddenzee pompte. Een grote boerderij bepaalt het beeld van Lammerburen. Het voorhuis bestaat uit twee huizen en de bewoners moeten wel rijk en belangrijk geweest zijn. Er moet aan de achterkant van de schuur een gat gemaakt zijn, waardoor veld- en kerkuilen hier kunnen nestelen.
12.     Kenwerd
Tocht: 224(12)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


De toegangsweg naar Kenwerd loopt via een buitenwijk van Oldehoven. Vanuit de verte is te zien, dat de boerderij op een wierde ligt. Het bijzondere is, dat er een project loopt, waarbij de oude wierden worden hersteld. Lang geleden werden ze massaal afgegraven en als teelaarde verkocht aan boeren op de zandgronden. Toen de kunstmest werd uitgevonden was deze handel afgelopen. De grond van deze wierde is afkomstig van het uitdiepen van het Reitdiep.
13.     Oldehove
Tocht: 224(13)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Op een hoek staat de oude garage van Emiele M. Jansma. Dat staat tenminste op de gevel en tevens wordt vermeld, dat hij in Rijwielen, Motoren en Automobielen deed. Het ruikt er nog wel naar motorolie, maar het oogt verder erg stil. De dorpsschool heeft zijn eigen geschiedenis en op de gevel is te zien, dat er ooit een kleuter- en een lagere school gescheiden leefden. Het dorp heeft voormalige stadhuis en zijn kerk. Een ruim huis was vast de pastorie. In een tuin staat een bord, dat healingpraktijk “De Levensboom” ook in bachflower-remedies doet. Op weg naar de molens passeert men een prachtig pand met witte sierstenen en een parmantig torentje. Oldenhove beschikt maar liefs over twee molen en beide draaien nog, de één wat meer dan de andere. Soms komen mensen met een paar zakken graan en gaan met meel weer de deur uit. Een inwoners is trots op zijn molens.
14.     Englum
Tocht: 224(14)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Bij Englum raakt de oude dijk van het Reitdiep bijna de huizen van het buurtschap. Twee kleine arbeidershuisjes hebben stand gehouden. Bovenop de dijk staat een paard mooi en edel te wezen. Een grote vernieuwde boerderij draagt met ere de naam van het buurtschap. Het bijzondere van Englum ligt achter deze boerderij. Daar heuvelt het landschap met een pas gemaaid tarweveld. Een bord bij het hek geeft toelichting aan de recreërende fietsers. Vermeld staat dat we te maken hebben met waarschijnlijk de oudste bewoonde huiswierde van ons land. Opgravingen wijzen op de ijzertijd rond de 5e eeuw voor Christus. Een merkwaardige vondst uit latere tijd was een aantal schedels zonder onderkaak, die in een cirkel lagen. Dit schijnt uniek te zijn en een verklaring ontbreekt tot nu toe. Ook uit de Romeinse tijd en de middeleeuwen zijn vondsten gedaan. Tussen 1913 en 1919 werd de wierde voor een groot deel afgegraven en omdat de grond te drassig werd waren de boeren blij met het plan om de zaak weer op te hogen. Onder het tarweveld huist een lange geschiedenis van overleven in een streek waar de zee vaak de baas was.
15.     Saaksum
Tocht: 224(15)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


De ossengang van Saaksum is mooi bewaard gebleven. Boerderijen aan de rand van de wierde staan met hun staldeuren naar deze voormalige gang. De kerk staat een beetje apart aan de rand van de terp. Op de toren staat een lange spriet met twee gouden bollen en een trotse haan. Hier moet ooit een borg hebben gestaan, die in de 80-jarige oorlog door de stad Groningen werd verwoest. Langs een smalle weg staan de rood bakstenen huizen, waarvan er één een tuin met wilde bloemen heeft. Een zijstraatje heet Poelweg en hier langs liep ooit het vee naar hun drinkplaats. Een leuk houten bruggetje voert de fietsers richting Ezinge. Hier in de streek heet zo’n brug een “hoogholtje”.

16.     Ezinge
Tocht: 224(16)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Langs de weg van Saaksum naar Ezinge staat een oude fabriek. De schoorsteen is van verre te zien. De fabriek is te koop en behoorlijk verwaarloosd, een ambachtelijke bierbrouwer heeft het niet gered. Nu verblijft alleen Thomas Kids Motors in het grote pand. De wierde is van verre in het landschap te onderscheiden met zijn kerk en losse toren. Ezinge werd beroemd door haar opgravingen en de vondsten van bewoning uit verre tijden. Die worden nu tentoongesteld in Museum Wierderland. Het museum is vandaag gesloten, maar voor het venster staan de opgegraven urnen en schalen opgebouwd uit honderd kleine scherven. Bij de opgravingen van deze zeer grote wierde in 1930 kwamen de resten van prehistorische boerderijen aan het licht. De smalle hoofdstraat loopt langzaam omhoog en stopt bij de bij de kerk. Ezinge lijkt wat verstild, maar op twee plaatsen in het dorp geven bewoners aan veel van de Rolling Stones te houden. Vlak bij de brug staat een groepje bomen, die ijverige breisters hebben voorzien van kleurrijke jasjes, misschien is het liefde voor bomen of misschien is het ook wel kunst.
17.     Allersma
Tocht: 224(17)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


De weg heeft een poëtische naam: de Middagsterweg. Een verklaring is echter eenvoudig, het vroegere eiland hier heette Middag. Het buurtschap kent een enkel huis en een heel mooie borg, de Allersmaborg. Het is één van de weinige plaatsen waar men van een bos kan spreken. Het landhuis is nu bezit van de universiteit van Groningen en wordt gebruikt om gasten te imponeren. Dat is niet zo moeilijk, want ophaalbrug, de duiventil en het koetshuis zijn prachtig gerestaureerd. Achter het terras blinkt een ster met veel gouden stralen en wat verscholen staat een merkwaardige stoel in een huisje, waarvan de deuren dicht kunnen. Misschien bedoeld voor een vrijend paartje.

18.     Aduaderzijl
Tocht: 224(18)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Deze sluis, het zijn er eigenlijk twee heeft een belangrijke rol gespeeld bij de verovering van de stad Groningen in de 80-jarige oorlog. Van hieruit kon de toevoer over het water beheerst worden en het water was de levensader. Nu liggen de sluizen er mooi en werkeloos bij. Een eenzame visser geniet van de stilte. Vlak voor de sluis staat het “Waarhuis”, waar ooit de tolgelden werden geïnd en nu een muzikaal echtpaar af en toe huisconcerten geeft. Het enige echte straatje van Aduaderzijl wordt gemarkeerd door een aantal rode rechthoekige huisjes. Voor het raam van de kunstenaar Sjouke Heins staat de afbeelding van twee koeien in zachte kleuren en toch helemaal koe. Een kip met pasgeboren kuikens steekt de weg over, op verkeer hoeven ze niet te letten.

19.     Feerwerd
Tocht: 224(19)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Het witte kerkje van Feerwerd wordt ijverig gefotografeerd door de fotograaf van de streekkrant www.westnieuws.nl. Na Ezinge en de Allersmaborg is nu Feerwerd aan de beurt. De kerk is open en de bezoeker mag zelf zijn koffie zetten en afrekenen. Met de kerk, gewijd aan de heilige Jacobus, werd al in 1201 begonnen en werd opgetrokken uit kloostermoppen. De monniken uit Aduard wisten hoe ze die moesten bakken uit de plaatselijke klei. De hele kerkgeschiedenis staat op een A-4tje.Zo kwam er in 1929 een nieuw torenuurwerk, dat altijd de juiste tijd aangaf, omdat de hoofdonderwijzer toen al een radio bezat. In de kerk worden nu concerten en theatervoorstellingen gegeven. Feerwerd is een dorp, net als zoveel dorpen in de omgeving gebouwd op een wierde. Boven de oude smederij zijn de gesmede letters keurig behouden. Ook staat er nog “brood, koek en banket” boven de deur, van wat ooit de bakker was.
20.     Brillerij
Tocht: 224(20)
Bezocht op: 25 augustus 2014
Provincie: Groningen


Dit deel van Groningen is voorzien van veel nieuwe fietspaden, die veelal door de weilanden lopen. Zo ook het fietspad langs een deel van het Aduarderdiep. Een houten brug brengt de fietsers over het water. Zo is Brillerij alleen van de andere kant van deze vaart te zien. Het zijn boerderijen is een wijds en open land.