Tocht 53 - Het zoenkruis en de resten van de oorlog
Datum:
23 Oktober 2007
Weersomstandigheden:
Onbewolkt en koel. Mooi herfstweer met een lage zon.
8 graden. Wind: Oost 2-3.
Reisgegevens:
IJsselstein - Utrecht met de fiets
Utrecht - Ede-Wageningen met de trein
Tocht: Ede-Wageningen - Elst (G)
Elst (G) - Utrecht met de trein
Utrecht - IJsselestein met de fiets
Afstand:
Tocht Ede-wagenongen : 85 km
Ijsselstein- Utrecht vv : 28 km
Totaal : 113 km
Aantal plaatsen:  26
 
1.     Wageningen-Hoog
Tocht: 53 (1)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Wageningen-Hoog is ook echt hoog. De weg van Bennekom naar Heelsum gaat langs hoge bomen, die prachtig in herfstkleuren staan. Wageningen blijkt een een “city of live science” te zijn en aan de overkant staat een villa, die nu landbouwinstituut is. Mannen in fel rode werkkleding hebben blijkbaar een pauze maken gebruik van het beschikbare terras. Aan de overkant wordt een aanbod gedaan om hout te kopen. Het is koud onder de bomen, maar het lage ochtend licht kleurt de bomen en de weilanden warm en vergankelijk.
2.     Renkum
Tocht: 53 (2)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Er loopt een fietspad naar beneden in de richting van het dorp. Ochtendvrouwen laten er hun honden uit en wandelen met tweeling kinderen en brede wagens. Er staat een restant van een molen en ernaast een huis van iemand, die uit de tropen is teruggestuurd. Het huis heet “Tanjong Kling RD” Ik zou graag willen weten wat de betekenis is. Aan de rand van Renkum staat een indrukwekkende fabriek met rokende schoorstenen. Een man op leeftijd komt uit de bakker en vertelt, dat het om een papierfabriek gaat. Vroeger heette die “Van Gelder”. Maar nu is die in internationale handen. Heel Renkum leefde ervan. Iedereen had daar zijn werk, ook hij. Hij werkte bij het afstellen van de machines en na een lang proces van persen en drogen was het woord aan de “bobineurs”, die de rollen papier moesten snijden. Het was er goed werken, maar het rijk betaalde beter. Bovendien werd in plaats van de drie ploegendienst de vier ploegendienst ingevoerd en dat betekende, dat je ook op zondag moest werken, vandaar. Het hel dorp stonk destijds naar de fabriek, soms ruik je het nu ook wel een beetje, maar duidelijk minder. Er is ook een zuiveringsinstallatie ingebouwd.
3.     Heelsum
Tocht: 53 (3)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Tussen Renkum en Heelsum staat bijna op de top van de heuvel een gereformeerde kerk. Die wordt door de beide dorpen gebroederlijk gedeeld. Een jonge vrouw fietst sterk met haar fietskar met twee kinderen de berg op. Heelsum kent een paar mooie landhuizen zoals “Heidezicht” met uitzicht op een dal en weilanden. Natuurlijk is er een monument voor de 1e Airborn Divisie, die op 17 september 1944 het dorp bevrijdde en zich een weg vocht naar de brug van Arnhem over de Rijn. Ze waren er om 1 uur. Het monument heeft een geschut en een slap beeldje van een parachutist, maar mooier zijn de drie helmen en het paard, dat naar de hemel springt.
4.     Kievitsdel
Tocht: 53 (4)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Kievitsdel is een villawijk. Ooit was het alleen maar een bos, maar in de jaren 60-stig 70-tig mochten er dure huizen worden gebouwd. Een groepje wegwerkers in fluoriderende rode pakken heeft net een pauze na het afkanten van de weg. Een rokende man woont er al 25 jaar en weet, dat er weer herten in de tuinen lopen. Dat is mooi, maar minder mooi is de komst van de vossen, die in de portieken slapen en de steenmarters, die kabels doorbijten en onder de daken slapen.
De vossen worden door onnozelen bewoners nog gevoerd ook. Het leven in een villawijk valt niet altijd mee. Zonder het te willen moeten er standverschillen ontstaan. De ene straat het Kabeljauw-Allee en de ander is vernoemd naar de adellijke familie van Pallaend.
5.     Doorwerth
Tocht: 53 (5)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Ooit moet er hier een golfslagbad geweest zijn. Misschien wel het eerste in Nederland. Ik heb daar gezwommen samen met mijn vader en broer. Om het uur ging er een sirene en dan begon het water te golven. Het was spannend en een beetje eng, maar wel geweldig. Het moet meer dan 50 jaar geleden zijn. Nu wordt er in Doorweth een bushokje schoongemaakt door een medewerker van de firma JCDecaux. De bladeren worden weggeveegd en de ramen gelapt. Dit gebeurt overal in Nederland op dezelfde manier. In Doorweth staan veel flats met appartementen voor rustende mensen, die geen tuin meer willen, maar wel bossen. Wat later in de tocht zal ik ook het kasteel ontmoeten, onderaan de heuvelrug en beschermd tussen dijken om het Rijnwater te keren. Het kasteel is natuurlijk in de oorlog platgeschoten en het duurde meer dan 37 jaar om het weer op te bouwen. het ligt er prachtig achter een laan met herfstbomen en met torens, ophaalbruggen en bijgebouwen. Het lag er al in de 12e eeuw en zal er voorlopig blijven liggen tussen de rivier en de stuwwal.
6.     Heveadorp
Tocht: 53 (6)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Een voorbijganger vertelde het verhaal. Ooit was er een modelboerderij, waar de omgeving trots op was. Later werd, die omgebouwd tot een fabriek waar banden gemaakt werden. Het rubber werd ingevoerd uit Nederlands-Indië. Het ging blijkbaar om een sociaal bewogen directeur en voor de arbeiders worden huizen gebouwd naar het model van de engelse cottagewoningen. We spreken over 1915. Ze staan er nog steeds en zijn een aantal jaren geleden gerenoveerd. Er werd zelfs een prijs voor gegeven in 1987. De rieten daken zijn intussen weer aan vernieuwing toe.
De namen van de huizenblokken duiden op een ver koloniaal verleden met namen als Borneo, Java en Celebes. In de jaren ’50 zijn er ook naoorlogse huizen bijgebouwd, maar alles bewaart de sfeer van heel lang gelden. De fabriek sloot in 1985. Beneden bij de weg langs de rivier staat een oud Tolhuis en een huis met de creatieve naam “l’ Ukkie”. Het is een klein huisje . een gelukkig Ukkie, maar wel met een bijgebouwde uitbreidng van wooncomfort. De veerpont naar Driel is sinds 19 oktober uit de vaart genomen en laat me 10 km omrijden. In het voorjaar wordt er weer gevaren.
7.     Oosterbeek
Tocht: 53 (7)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Van Heveadorp naar Oosterbeek loopt de weg stijl omhoog. Er is een echte waterval en een beek met een oorsprong. Bovenop de heuvel gaat de weg naar het monument voor de slag om Arnhem, tegenover de villa Harteveld. Door is het Airborn Museum, want in dit witte huis was het hoofdkwartier gevestigd. Nu klimmen er kinderen in hun herfstvakantie op een oude tank, onder het wakend oog van hun moeder. Spannend, maar zonder gevaar. Wat verderop zijn scholieren druk bezig met elkaar. Ze zijn het mooie kleine beeldje van een dalende parachutist nauwelijks. Het gaat om een uitwisselingsprogramma van het Stedelijk Gymnasium uit Arnhem met den school in Yorkshire. De begeleidende leraar is teleurgesteld in het historisch besef van de Engelse leerlingen. Ze kennen Chirchill nog net, maar daar houdt het ook mee op. Morgen bezoeken ze de begraafplaats voor de gevallenen, dat wil wel eens indruk maken. De leerlingen zijn intussen druk bezig met de keuze tussen zeilen en survival. Het wordt survival, want zeilen is voor watjes
8.     Driel
Tocht: 53 (8)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Het is een flink eind om naar Driel over de brug van de A50 en daarna weer over de Rijndijk terug. Vlak bij de rivier ligt op een hoog stukje land een boerderij met een vreemde toren. Het is echter stikt verboden de weg te volgen. De witte armen van de stuw steken fel af tegen de warme herfstkleuren van de heuvel aan de overkant. In Driel staan wel borden naar bedrijven voor houtkachels en andere nuttige artikelen, maar niet naar het Poolse monument. Darvoor moet je bij de bakkersvrouw zijn. Die kan er zelf elk jaar niet bij zijn, want de winkel moet open blijven, maar het is in de derde week in september een grote drukte in het dorp. Met bussen komen de Polen, de Amerikanen, de Engelsen en de Nederlanders naar Driel. Pas de laatste jaren is er een geode afstemming om de kermis. Eerst de pret en daarna de herdenking. De jeugd mag best weten, dat de vrijheid met veel bloed is veroverd. Driel beschikt nu over twee monumenten op het pleintje met de nieuwe winkels. Het ene monument getuigd van dankbaarheid voor de strijd van de poolse soldaten, de andere is een eerherstel van de dappere generaal Sosdabowski, die de overgebleven geallieerden hielp om te vluchten over de Rijn, na de verloren slag om Arnhem.
De Engelsen gaven hem volkomen ten onrechte de schuld en hij kreeg oneerval ontslag en stierf in vergetelheid. Zijn kleinzoon beleefde het eerherstel. Na afloop wordt er in de Katholieke kerk een dienst gehouden voor alle geloven en alle nationaliteit. De bakkersvrouw maakt de dienst jaarlijks mee. Het ontroert haar steeds. Volgend jaar sluit ze haar winkel om de kranslegging zelf eens mee te maken.

9.     Keulse Kamp
Tocht: 53 (9)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Op een knik in de weg staat het cafe “De laatste druppel”. Je kunt er ook eten. In de verte dringt de bebouwing van Driel zich al op. Maar er is toch een klein blokje huizen met de straatnaam Keulse Kamp. Er moeten ooit Duitsers uit Keulen gewoond hebben, maar er is niemand, die me dat kan vertellen. Wat verderop loopt de Elderse Zeeg, waar men trots is op het herstel van de oeverbegroeiing. Een man en een vrouw lopen met lange stokken metingen te verrichten. Het wordt vast nog veel mooier.
10.     Snodenhoek
Tocht: 53 (10)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Snodenhoek ziet in de verte al de oprukkende huizen van Elst aankomen. Natuurlijk zijn er verbouwde boerderijen met achterkanten, waar vroeger hooiwagen door binnenkwamen. Aan de oever van de Linge wordt een enthousiaste zoon door zijn vader onderwezen in het vissen. Vlak na de brug staat een stenen kruis. Het is een Zoen- of boetekruis. In de Germaanse tijd kon na een moord, de moordenaar verplicht worden zo’n kruis te plaatsen en met geld de schuld af te kopen. De nabestaanden konden zo de goden vragen om de zielenrust van de overledenen. Het Christendom nam dit gebruik maar over, vandaar de kruizen. Rechters legden vanaf die tijd deze straffen nu officieel op, om broedwraak te voorkomen. Er liggen vandaag er een paar dennentakken als offer. Misschien een tip voor hedendaagse Nederlanders met soortgelijke gevoelens.
Het kruis is niet hoog en is een erkend monument. Het wordt ook wel Moordkruis genoemd. Deskundigen ontcijferden de letters van de naam van het slachtoffer. Het was enen Wart.
11.     Homoet
Tocht: 53 (11)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


De weg van de Linge richting Heeteren is vast een oude stroomrug, want de weg slingert zich door het vlakke Betuwse land. Plotseling ligt door op een kleine heuvel de kerk van Homoet. Geen oude kerk maar een kerk in waterschapsstijl. De kerk wordt geflankeerd door twee oude boerderijen. Het is een kerk om in te trouwen of te sterven en dan vooral op een nevelige herstdag. Nu schijnt de zon fel en de het gebouw steekt fel of tegen de lucht. Een hond blaft, er zijn geen mensen op dit uur, op deze plek.
12.     Heteren
Tocht: 53 (12)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Langs Heteren is een weg getrokken, de A50. Wie deze weg berijdt, ontmoet een modern industrieterrein., "De Poort van Midden Gelderland" genaamd. Ook het dorp is met zijn tijd meegegaan. Op het plein “De Tuin van de Burgemeester” is het echter stil. De Rabo-bank is vertrokken. Veel bankzaken verlopen via internet en daarom zijn de loketten te duur en minder nodig. Bij het winkelcentrum staat een klein filiaal. Op de dijk staat de kerk. Dat wil zeggen eigenlijk twee kerken. De toren van heel lang geleden, die binnendijks staat of stond, want men heeft er nu een dijkje om gelegd en de kerk, die buitendijks werd gebouwd. De toren kreeg de bijnaam “De Peperbus” en bleef gespaard mede door de dikke muren van 1.40 meter. Hij stond er al in 1200. Nu wil Heteren de toren niet meer kwijt, maar hoe zal het de Rabobank vergaan?
13.     Randwijk
Tocht: 53 (13)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


De weg over de Rijndijk geeft een wijds uitzicht over uiterwaarden en stuwwal aan de andere kant van de rivier. Als een verdwaalde kerncentrale ligt door de papierfabriek van Van Gelder te roken en te stomen. De weg van de dijk naar de kerk is stijl genoeg om je step of je skeelers af te rijden. Er moet alleen een kleine verkeersdrempel worden genomen. Verkeer is er nauwelijks. Bart, Loes en Lisa maken er graag gebruik van. Het is immers herfstvakantie en er is in Randwijk toch niets beters te doen.
De kerk is nieuw, de oude is ongetwijfeld in de oorlog kapotgeschoten. Ergens in het dorp staan de resten van een oude tractor van het merk “David Brown”. In een straat met naoorlogse huurwoningen staat een huis met het bord “De burgemeester van Randwijk”. In de voortuin is een klein aototje geparkeerd met een maximale snelheid van 45 km/uur. Het zal voor mij voorlopig wel een raadsel blijven waarom hier hun reserve burgemeester woont. De bouwvakkers op de hoek kunnen het me niet vertellen. Ze komen uit een ander dorp.
14.     Indoornik
Tocht: 53 (14)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Naast een moderne kerk, een klokkentoren en een kinderdagverblijf bestaat Indoornik uit een klein blokje huizen. Mannen met fel rode jacks snoeien de hagen. Het witte huis vlak voor de splitsing heeft een kleine wijngaard gepland. Op het huis hangt een gestolen bord ergens uit Scandinavië dat ons waarschuwt tegen het oversteken van elanden.
15.     Hemmen
Tocht: 53 (15)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Vlak voor Zetten is er over de Linge een afslag richting Hemmen. Je komt er al snel in een landgoed met hoge bomen. Het is het kasteelpark bij de ruïne van het oude kasteel Hemmen. Het stond er al in de 12e eeuw, maar brandde af ergens in de 18e eeuw.De landheer had vrienden, die in “moderne” landhuizen aan de Vecht woonden en dat inspireerde hem tot het bouwen van zo’n Vechthuis aan de Linge. Het staat er nog steeds en steekt mooi wit af tegen de hoge bomen, die door de herfst in kleuren zijn gezet. Om het pleintje staan wat oude boerderijen, waarvan er één beheerd wordt door een vrouw afkomstig uit Oostenrijk. Het restaurant is nu gesloten, maar op het grasveld staat een enorme Sara van ronde hooibalen. Ze in gekleed in een Tiroler feestjurkje. Volgens een bejaard echtpaar was de Oostenrijkse Michaëla er best blij mee. Van haar mocht iedereen zien, dat ze 50 jaar was geworden.
16.     Zetten
Tocht: 53 (16)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Het marktplein van Zetten is saai en lelijk. Natuurlijk zijn alle soorten winkels er, die er bij zo’n regionaal dorp horen. Het enige terras ligt sfeerloos midden op het plein met veel geparkeerde auto’s. Een grote ijsco is het enige herkenningspunt. Een heer op leeftijd vertelt oude verhalen aan een dame uit dezelfde categorie. Ze is blij, dat ik haar kom aflossen. Het gaat om huis uit de jaren derig. Het lijkt een oude winkel, maar blijkt een cafe te zijn geweest, beheerd door de familie Vink. C.B. Vink om precies te zijn. De zoon deed de boerderij, de vader de kroeg. De naam Juliana was gekozen als eerbetoon aan het toen nog jonge prinsesje. De laatste Vink woont er nog steeds ergens in het achterhuis. Het was geen druk bezochte gelegenheid. Net als cafe Bouwman is het al jaren dicht en zetten moet het nu zonder stellen.
Ook Zetten lag in 1944/45 midden in de vuurlinie. Alle bewoners werden geëvacueerd, eerst naar Loenen, daarna naar Slijk-Ewijk en via Nijmegen en Tilburg naar België.Daar bleef hij een half jaar. Toen ze terug mochten zagen ze een bijna weggeschoten dorp terug. Zijn eigen huis was nog enigszins bewoonbaar, maar overal lagen mijnen en niet ontplofte granaten. Het koste veel bewoners alsnog het leven.
Even buiten Zetten staat “Het witte huis” een overblijfsla van de Helderingstichting. Daar werden meisjes, die maatschappelijk in de knel zaten opgevangen. Het klinkt zeer edel, maar ik vermoet, dat het voor de bewoners niet altijd een leuke tijd is geweest. Nu is het een nationaal museum voor verpleging en verzorging. Er staat zelfs een dynamisch busje voor de deur met vrolijke verpleegsters en website. De vele bijgebouwen heeft men afgebroken.
18.     Herveld-Noord
Tocht: 53 (18)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Op de kruising van de provinciale weg staat een wegwijzernaar zowel Herveld-Noord, als Herveld-Zuid. Richting Noord ontmoet je al snel de oude standaardmolen, die vandaag echt staat te draaien. Er is geen molenaar te zien en door het deurtje hoor je de ingewanden knarsen en kreunen. De dieren speciaal zaak heeft net de herfstopruiming en nu kost een nieuw konijnenhok maar € 59. Je moet het wel zelf nog in elkaar zetten.
19.     Herveld-Zuid
Tocht: 53 (19)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


De kerktoren van Herveld-Zuid is een bekend herkenningspunt voor iedereen, die de grote Waalbrug passeert. Samen met een oude boerderij staat de kerk op een heuvel, enigszins beschermd voor het water. Zo ook de boerderij “De Tip”, nu een boerderijmuseum”. Maar de veiligheid gold niet voor het rampjaar 1809, toen de dijken braken, zowel bij Oosterhout, als bij Loenen. Het water kwam samen het de ijsschotsen en de schade was groot, meer dan 900 gulden en dat was de heft van de kosten van de bouw. De koeien werden wel gered, want er was een waterzolder met dikke balken. Via een houten brug werd het vee de zolder opgejaagd en daar vastgezet tot het waterpeil gedaald was. De passage “holder de bolder, er staat een koe op zolder” moet hier ergens zijn wortels hebben.
20.     Loenen (Andelst)
Tocht: 53 (20)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Eigenlijk is Loenen geen dorp of buurtschap, maar nu het onderweg al twee keer vermeld is door bewoners en bordjes mag het meedoen. Op de dijk staat het huis van voormalig personeel en via een oprijlaan kom je bij het grote witte landhuis. Nu kun er logeren of confereren, maar je mag je auto niet langs deze Grote Allee zetten. Loenen verdient de benaming heerlijkheid echt wel.
21.     Slijk-Ewijk
Tocht: 53 (21)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Het witte kerkje is voor alle fietsers en wandelaars een duidelijk herkenningspunt. Het staat vlak achter de dijk. Een echtpaar heeft de klapstoelen en een tafeltje uitgezet en smeert hun broodjes. Het is niet warm, maar in hun dikke jassen bekijken ze ingespannen het leven van de honderden ganzen .die in de uitwaarden foerageren. Achter de kerk staat een hoog gebouw met grote luiken. Nu is het een smederij, waar veel metalen liggen de wachten op vuren en lasapparaten. Volgens één van de smeden was het vroeger een tabaksschuur. Buiten wacht een boot, tot hij afgewerkt wordt.

22.     Oosterhout (Nijmegen)
Tocht: 53 (22)
Bezocht op: 19 april 2007
Provincie: Gelderland


De toren van Oosterhout is een goed herkenningspunt. De dijk loopt verder richting Lent. Hier begon het deel van de kale dijk zonder beschutting, waar de wandelaars van de vierdaagse het een jaar geleden te kwaad kregen Twee lopers overleefden het niet en veel anderen kampten met een tekort aan vocht. De mars werd dat jaar ook afgebroken.
Voor de kerk staat de bus te wachten op passagiers. Het wordt er uiteindelijk één. Een wit Jesusbeeld wuift haar uit met de bemoedigende tekst van “De parochie van Oosterhout wijdt zich vertrouwensvol aan Jezus minnend hart”.
Wat verderop richting Elst heeft een verzekeringskantoor een houten huis met rode ramen en een mooie serre overgenomen..
23.     Reeth
Tocht: 53 (23)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Graag had ik vernomen, hoe de bewoners kunnen leven met de naam van hun buurtschap of van hun adres aan de Reethseweg. Het is er echter stil en verlaten. Het buurtschap is inmiddels ingeklemd tussen twee spoorbanen en daardoor misschien wel extra rustig ge worden. Op een heuvel staat boerderij “De Hucht” en wat verderop staat boerderij Biesterveld van Dunamis, een organisatie voor jeugdhulpverlening. Misschien toch wat saai voor ontspoorde jeugd.

24.     Eimeren
Tocht: 53 (24)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Tussen de akkers staan het metalen raamwerk van de elektriciteitsmasten. Een hardlopen loopt in een mooi strak tempo zijn rondje, als training voor de marathon. Het eerste (of het laatste) huis van Eimeren wordt grondig verbouwd.
25.     Valburg
Tocht: 53 (25)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Valburg heeft alles wat een dorp inde Betuwe moet hebben, een windmolen, een kerk op een heuvel en nog een kerk voor een iets ander geloof. De laagstaande zon kleurt het dorp warm.
Het winkeltje met antieke spullen heet “De potstal”, maar zijn geen dieren gehuisvest en zeker geen mest. Een vader op leeftijd en zijn zoon passeren. Ze zijn in de loop der jaren, staads meer op elkaar gaan lijken.
26.     Lijnden
Tocht: 53 (26)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Op weg naar Elst staat op een kleine heuvel in het land een grote boerderij. Hij is nog echt in gebruik. De koeien wachten berustend tot de melktijd. Vroeger moet het een beeld van rijkdom en voorspoed zijn geweest. Nu kost het vaak veel moeite om de gebouwen voor het verval te behoeden. Aan de overkant is een dierenpension. Daar zit vast brood in.
27.     Elst (G)
Tocht: 53 (27)
Bezocht op: 23 oktober 2007
Provincie: Gelderland


Natuurlijk moet ik eens op zoek naar de Romeinse wortels en de restanten van badhuizen en tempels uit die tijd. Nu snel een foto van de hoge kerktoren en het beeld van de verkoop van een paard. De spoorbomen zijn chronisch dicht en je ziet je trein aan de overkant vertrekken zonder jou.