Tocht 142 - Sauwerd en de wierden rond het Rietdiep
Datum:
01 Augustus 2011
Weersomstandigheden:
Onbewolkt
24 graden
Wind : Zuid-2

Reisgegevens:
IJsselstein – Utrecht met de fiets
Utrecht – Sauwerd met de trein
Tocht: Sauwerd – Sauwerd
Sauwerd – Utrecht met de trein
Utrecht – IJsselstein met de fiets

Afstand:
IJsselstein – Utrecht vv 28 km
Tocht 30 km
Totaal 58 km

Aantal plaatsen:  13
 
1.     Sauwerd
Tocht: 142(1)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Ooit had Sauwerd een echt station. Dat werd in 1975 afgebroken. Nu rest slechts een opstapplaats met zicht op de splitsing van twee sporen. De ene gaat naar Roodeschool en de andere naar Delfzijl. De provinciale weg snijdt het dorp in twee stukken. Aan de westzijde ligt het oudste deel van het dorp. De huizen zijn hier gebouwd van rode bakstenen, zo ook de Gereformeerde kerk uit 1898. Een smalle straat maakt een bocht en komt uit bij de plaats waar vroeger ook een kerk heeft gestaan. Hier is duidelijk te zien dat het dorp op een heuvel lag, die hier wierde wordt genoemd. Het weiland ligt een paar meter lager en dat kwam omdat men de grond heeft afgegraven en als goede landbouwgrond verkocht aan Drenthe. De omtrek van de kerk met zijn losstaande toren is uitgespaard op de grond. Een beeld van een voorovergebogen naakte vrouw versterkt de sirene sfeer. Ook de grafstenen dragen hieraan bij. Twee grafstenen liggen intiem naast elkaar. Het is de rustplaats van twee zussen , Roelfke was amper 16 jaar en Elisabeth was 21. Ze overleden 10 dagen na elkaar in mei 1870. De regel : “Het meisje dat hier onder rust, was eens haar moeders hartelust” vertellen iets over het verdriet van de ouders. Vanaf deze plek is er zicht op een grote boerderij en het overgebleven “schathuis”, waar men ooit de koeien en het graan verzamelde.
In het boek “Tussen Toen en Nu” over de geschiedenis van de gemeente staat een foto van de Schoolstraat in 1910. Langs de huizen staan witte houten hekjes en de meisjes dragen hoedjes en een schort. De straat lijkt nauwelijks veranderd en kan zo dienen als decor voor een film rond 1900. In de Schoolstraat staat nog het gebouw van de oude school. Het voorhuis werd gedeeld door de dominee en de schoolmeester. De bijbelvertellingen moeten dus wel in orde zijn geweest. Het winkeltje aan de overkant is verdwenen, net als zoveel anderen. In Sauwerd zijn de tijden toch echt wel veranderd.

2.     Klein Wetsinge
Tocht: 142(2)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Het pad tussen Sauwerd en Klein Wetsinge is smal, maar het is ook een zeer oud verhard pad., een voetpad dat eeuwenlang de beste verbinding was tussen de dorpen. Klein Wetsinge heette vroeger Molenstreek en de reden hiervoor is duidelijk, want vanaf 1628 stond hier een molen , waaromheen enkele huizen werden gebouwd. Nu is het een echt dorp met een kerk en een school, die helaas gesloten moest worden bij gebrek aan kinderen. Op de afscheidsfoto staan 2 leerkrachten en 13 kinderen. De school staat er nog en van de oude speelplaats is een stukje afgesnoept ten behoeve van een bloementuin. Binnen is het woonhuis eigenlijk toch nog een beetje school gebleven. De personeelskamer is het kantoor van de bewoonster geworden, waar ze ijverig de tekstredactie van verschillende tijdschriften voert. De gang met WC’s voor de jongens en de meisjes is er ook nog. Een klaslokaal werd werkplaats . Aan de muur hangen strips waar de wandkaarten opgehangen konden worden en boven aan het hoge platfond is het rookkanaal van de kachel, die het lokaal moest verwarmen. Langs de wand staat een authentieke kast, toen voor de boeken en schriftjes, nu voor alles, overbodig voor het dagelijks leven maar waard te worden verzameld. De kerk van Klein Wetsinge wordt door een groepje streekbewoners in ere gehouden. Er worden culturele activiteiten gehouden en het koor heeft daar haar repetities. De inkomsten zijn net voldoende om de stookkosten te betalen. Het wachten is op de subsidie voor een renovatie. Op de hoek staat een oude boerderij met rode stenen, die zich heeft laten sieren met stokrozen en een oud bord van de ANWB en KNAC. De laatste heeft het moeten afleggen tegenover de eerste.

3.     Groot Wetsinge
Tocht: 142(3)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Het kerkepad tussen Klein- en Groot Wersinge is slechts enkele stenen breed. De gelovigen van verschillende bijbelinterpretaties moesten elkaar passeren, zonder elkaar te raken of te overtuigen. De kleine helling maakt duidelijk, dat ook Groot Wetsinge op een wierde ligt. De huizen, het kerkhof , de pastorie en het huis van de koster/schoolmeester. Ook hier zijn op de wierde de contouren van de middeleeuwse kerk aangegeven. Oorspronkelijk gebouwd met tufstenen afkomstig uit de Eifel.Na 1200 begon, onder de bezielende leiding van monniken de baksteenproductie. De kelder van de pastorie schijnt zeer oud te zijn. Er wordt gezegd, dat er teksten en attributen te vinden zijn, die duiden op rituelen rond duiveluitdrijving. Dat heeft vast geholpen, want de graven op het kerkhof liggen er zeer vredig bij net als de rest van dit mooie dorp. Achter de, geheel uit kloostermoppen opgetrokken, pastorie had de smid zijn werkplaats en die moest werken met paarden, die met veel moeite de weg naar de wierde opklommen. Ze waren drijfnat en de smederij dampte door smidsvuur en paardenzweet. Beneden aan de weg probeert een jongen de pruimen van zijn vader te verkopen. Voorbijgangers zijn schaars.

4.     Winsum
Tocht: 142(4)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


De oude weg naar Winsum verlaat, met een slinger, de provinciale weg. Het is een mooie weg met hoge bomen. Eerst wordt het voormalige buurtschap Bellingeweer aangedaan met een kerkhof op een heuveltje en een groot wit huis. De gemeente is zo vriendelijk om elk buurtschap van een bordje te voorzien. Moeten ze in de rest van Nederland ook eens doen. Lang deze statige weg staan statige huizen, gebouwd voor boeren, die rijk genoeg waren om te gaan rentenieren. Het grootste huis, eigenlijk een kasteel, is van een notaris geweest, die rijk werd aan de vele grondtransacties. Zijn huis was zo groot, dat men er een gemeentehuis van gemaakt heeft, door er een stukje aan te bouwen. Winsum is in het bezit van twee molens en een bijzondere kerk. De kerk heeft een trapje naar de eerst etage, waar het waterschap vergaderde over waterpeil en dijkverhogingen. Dit was voor veel boeren een zaak van levensbelang en men vergaderde zo hoog om niet afgeluisterd te kunnen worden. Er is een straat vernoemd naar ene Geert Reinders, die in de rest van ons land niet ibekend is. Hij was echter de uitvinder van een vaccin tegen de runderpest en daardoor een held in deze streek en ver daarbuiten. Zijn graf ligt naast de kerk, waar een doodskop boven de deur ons aan de tijdelijkheid van ons bestaan herinnert. Winsum ligt duidelijk op een terp en is een centrum voor de streek met zwembad, winkels en sportvelden. Dwars door het dorp loopt het Winsumerdiep met aan de overkant het deel Obergum. Het stadhuis en de oude openbare school zijn opgebouwd uit rode stenen en geven Winsum een warme gloed.

5.     Schilligeham
Tocht: 142(5)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Bij Schilligeham begint de oneindigheid. De weg is te smal voor een melkauto en een fietser.
Bij de het biologisch bedrijf “Kleikracht” staan twee houten hoofden op houten stokken. Moeten ze de bezoekers afschrikken of zijn ze te koop? Na een fietspad liggen tussen de bomen drie boerderijen met de dijk van het Reitdiep als ruggesteun. Elektriciteitsmasten doorsnijden het landschap en een oude meander van de Hunze loopt dood op een dijkje.

6.     Alinghuizen
Tocht: 142(6)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Alinghuizen bestaat uit twee, misschien wel drie boerderijen. Ze lagen op een oeverwal van de rivier de Hunze, die hier door het land meanderde. Toen het Reitdiep werd gegraven was hij overbodig en verdween uit het landschap op een paar rivierarmen na. Als je twijfelt over de locatie van het buurtschap helpt de naam van de boerderij je uit de droom. “Alinghuizen” staat duidelijk boven de staldeur. Bij de buren wachten aanhangers op paarden om die te vervoeren en een kleine poel is geschikt voor padden of een drinkplaats voor de koeien.

7.     Klein Garnwerd
Tocht: 142(7)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Klein Garnwerd is inderdaad klein. Het is ongeveer net zo groot als Alinghuizen. In de verte steekt de markante toren van Garwerd boven de dijk van het Reitdiep uit. Naast de boerderij staat een oud bakhuis. De stookplaats is nog duidelijk te zien. Was het voor brood of voor varkensvoer?
8.     Garnwerd
Tocht: 142(8)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


De brug over het Reitdiep staat open. De boten kunnen door. Het zijn allemaal plezierjachten, net als de schepen aan de kade. Hier ligt ook de “Lauwerszee”. Aan boord de schipper en zijn vrouw, drie kinderen en het hok met de cavia. Er is een kleine echtelijke ruzie over wie met de kleinste een eindje moet gaan fietsen. De man wint en de vrouw fietst nukkig weg, het kind vindt het allang best. Langs het water zijn terrassen gebouwd met springkussens voor de kinderen. Op de dijk staat statig café Hammingh en dat staat hier al jaren. In het dorp bij de typische kerktoren zit een man op een stoel voor zijn deur. Naast hem draait een schaalmodel van een zweefmolen. Er klinkt een vrolijk kermismuziekje bij. De man heeft alles zelf gebouwd en geschilderd. Dat is geen toeval, want jarenlang trok hij met een echte zweefmolen alle kermissen van Nederland langs. Dat de belangstelling voor de kermis in kleine dorpen achteruit gaat, heeft hij nooit gemerkt. Wel heeft hij een hekel gekregen aan steden als b.v. Amsterdam. Opbouwen in de nacht was al moeilijk, omdat de gemeente niet echt meewerkte. Een dan had je daar de jeugd, die de stoeltjes probeerde te slopen en het tentdoek kapotsneed. Nee, dan liever de kermis van Tilburg, daar was je echt welkom. De stad was tijdig afgezet en de toegang voor de exploitanten werd vrijgehouden. Hij denkt er met veel plezier aan terug. Intussen draait de molen door en tingelt de muziek.
9.     Krassum
Tocht: 142(9 ):
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Via de Krassumerstraat kom je bij Krassum. De weg maakt hier een scherp hoek om netjes tussen de twee boerderijen door de kunnen lopen. Eén boerderij is nu in handen van Ad Nooren, de betonspecialist, die de nieuwe recreatiesteiger van Garnwerd bouwde. De vrachtauto’s zijn fel oranje en de chauffeur is trots op zijn wagen en onderhoudt hem goed. Bij de andere boerderij liggen de rollen hooi netjes opgestapeld naast de stal. De oogst is goed dit jaar. Vier lammetjes staan op een veldje. Ze zijn wel nieuwsgierig, maar durven niet te mekkeren.
10.     Oostum
Tocht: 142(10)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


De wierde van Oostum steekt duidelijk boven het landschap uit. De kerk en het kerkhof zijn omzoomd met hoge bomen. Ook hier is een deel afgegraven en als landbouwgrond verkocht. De kerk moet oud zijn, want tussen de stenen zijn de kloostermoppen goed te zien. Er kan nog in dit kerkje getrouwd worden. Kies dan wel een zonnige dag uit met een mooie wolkenlucht, net als vandaag. Naast de deur van de kerk staan stenen met cijfers. Het lijkt een huisnummer, maar dat kan niet kloppen. Het zijn teveel nummers. Voor de passerende fietsers zijn twee bankjes neergezet in de vorm van een schilderspalet. Ze geven uitzicht op een immens grote boerderij. In Oostum staan ook nog een paar kleine huisjes tussen het groen, waarschijnlijk woonden hier vroeger de boerenknechten. Nu wonen er mensen die van heel veel stilte houden.

11.     Wierumerschouw
Tocht: 142(11)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Er loopt een fietspad van Oostum naar Wierumerschouw. De plaatselijke boer heeft het niet zo op vreemd volk op zijn land. Hij plaatste een bordje dat alles voor eigen risico is en toen dat niet hielp een bord met “Pas op de stier”. Die stier is vandaag duidelijk op vakantie en naast een paar wildroosters is de doorgang vrij. Bij Wierumerschouw is de brug over het Reitdiep. Verder een paar huizen en wat boerderijen. Eén boerderij doet in paarden en heeft een oude voederruif aan de muur hangen. Je kunt er een huifkar huren met een paard om zo door het Groningerland te trekken. De doorgang over de brug is vrij. Hij wordt elders bediend door elektronica. In de oorlog werd deze brug opgeblazen om de opmars van de Duitsers te vertragen. Het heeft weinig mogen helpen. Gelukkig kon na de bevrijding het onderstel nog gebruikt worden. Het ligt er nu nog.
12.     Wierum
Tocht: 142(12)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Vanaf de toegangsweg naar Wierum is duidelijk te zien, dat men deze wierde weer heeft aangevuld met gebaggerd slib. Van de oorspronkelijke wierde van 6 hectare was maar een kwart overgebleven, de rest werd tussen 1912 en 1916 afgegraven en verkocht. Er zijn hier oude bewoningsresten uit 400 voor Christus gevonden. Om gespaard te blijven voor stormvloeden hoogte men de woonplek telkens op, tot het hoog genoeg was om er te kunnen blijven wonen. In de tijd van de Romeinen nam de bevolking toe. Na hun vertrek verlieten de bewoners weer dit woonoord. Na de Karolingische periode kwamen de mensen weer terug. In 1840 stonden hier 5 boerderijen en woonden er 30 mensen. De kerk was in 1829 al afgebroken. Nu staat er slechts de boerderij van de familie Onnes, die in veehouderij doet en op de heuvel onder de bomen ligt het oude kerkhof. Landschapsbeheer Groningen werkt aan het contrast tussen het open land en de begroeiing van de boerenerven. Een nieuwe sluis biedt de mogelijkheid de grondwaterstand te beïnvloeden waardoor de weilanden in het Reidiepgebied aantrekkelijk blijven voor de weidevogels. De vogels moeten nog even wachten totdat het waterschap Noorderzijlvest een herzien peilbesluit neemt.

13.     Hekkum
Tocht: 142(13)
Bezocht op: 1 augustus 2011
Provincie: Groningen


Hoewel Hekkum uit de route ligt van automobilisten, vonden bezorgde ouders het toch raadzaam om zelf een waarschuwingsbord te maken van voetballende kinderen. Hekkum bestaat uit een paar boerderijen en wat voormalige arbeidershuisjes. De boerderij van de familie Veldman ligt er nog steeds indrukwekkend bij. Aan de muur van de deel zijn twee gedenkstenen ingemetseld .Op de steen uit 1899 staan de namen van F. Veldman en zijn vrouw E.G. Wieringa. Op de andere steen de naam van zijn zoon Meindert E. Veldman en zijn echtgenote Eemtien W Kiers. Meindert werd in 1906 geboren en overleed in het kamp Bergen Belsen in februari 1945. Hij werd opgepakt wegens het verlenen van onderdak aan onderduikers. Dat ging de hele oorlog goed tot een verloofde van een onderduiker een dubbelrol bleek te spelen en hem verraadde aan de Duitsers. Het was niet het enige onheil in deze familie. Later verdronk een kind in de sloot naast de boerderij. De huidige kleinzoon stopte met boeren en ging over op het fabriceren van hekwerken en is hiermee een succesvol ondernemer geworden. De hekken rusten nu op de plaats waar ooit het graan werd bewaard.
Drie jaar later werd Hekkum opnieuw bezocht. Een oude slinger van de Hunze watert hier af in het Rietdiep. Met Europees geld werd een leerwerkproject opgezet en nu ligt er weer een sluis, zoals die er eeuwen gelegen heeft. Mooi werk jongens/meisjes.